MỘT HÀNH TRÌNH QUA 5.000 NĂM

Từ bàn tính
đến trí tuệ nhân tạo.

Từ bàn tính đến AI, mỗi thế hệ máy tính mở rộng cách con người tính toán, làm việc và kết nối.

Bắt đầu hành trình ↘ ▂▅▃▆ BÀI THUYẾT TRÌNH · 8 PHÚT

~3000 TCNCÔNG CỤ TÍNH TOÁN SƠ KHAI

1946ENIAC ĐƯỢC GIỚI THIỆU

∞KHẢ NĂNG TÍNH TOÁN

1822 · CƠ KHÍ

1946 · ĐIỆN TỬ

CPU0101
10104-bit → ?

CÁC CỘT MỐC
ĐỊNH HÌNH THẾ GIỚI SỐ

X 0° · Y 0°

01 — KHỞI NGUỒN CỦA TÍNH TOÁN

Mỗi bước tiến mở ra
một cách nghĩ mới.

Những cột mốc chính từ bàn tính đến máy tính hiện đại.

~3000TCN · BÀN TÍNH

CÔNG CỤ TÍNH TOÁN ĐẦU TIÊN

Từ bàn tính đến máy tính cơ học

Các thiết bị cơ học mở đường cho việc tự động hóa những phép tính.

Bàn tính cổ được trưng bày tại Computer History Museum

CỘNG · TRỪ · NHÂN · CHIA

Giá trị được biểu diễn bằng vị trí hạt

Dịch chuyển hạt để cộng, trừ, nhân, chia; bàn tính giúp ghi nhớ và thao tác với các con số.

Pascaline, máy tính cơ học với các bánh số do Blaise Pascal chế tạo

1642 · BLAISE PASCAL

Pascaline tự động hóa phép cộng và trừ

Chiếc máy cơ học của Blaise Pascal dùng các bánh số để hỗ trợ cộng, trừ — một bước tiến từ thao tác tính toán bằng tay.

1940sĐÈN CHÂN KHÔNG

THẾ HỆ THỨ NHẤT

Đèn chân không — máy tính điện tử quy mô căn phòng

Đèn chân không xử lý tín hiệu; máy cồng kềnh, tốn điện và phải cấu hình thủ công.

1943–1946 · ENIAC

Cỗ máy điện tử chiếm cả căn phòng

Đại học Pennsylvania chế tạo ENIAC (1943–1945), ra mắt năm 1946. Máy dùng hàng nghìn đèn chân không, được lập trình bằng dây nối và công tắc.

Sáu nữ lập trình viên, gồm Jean Jennings Bartik và Frances Bilas, cấu hình ENIAC bằng bảng nối dây, góp phần định hình nghề lập trình.

21·06·1948 · MANCHESTER BABY

Chương trình đầu tiên được lưu trong bộ nhớ

Manchester Baby (1948) chạy chương trình 17 lệnh lưu trong bộ nhớ — nền tảng của máy tính hiện đại.

1950sBÓNG BÁN DẪN

THẾ HỆ THỨ HAI

Bóng bán dẫn — máy tính nhỏ hơn, bền hơn

Transistor giúp máy tính nhỏ hơn, ít tốn điện và đáng tin cậy hơn.

Transistor tiếp điểm đầu tiên được chế tạo tại Bell Labs

1947 · LINH KIỆN BÁN DẪN

Transistor mở đường cho máy tính thế hệ hai

Transistor Bell Labs (1947) nhỏ và tiết kiệm điện hơn đèn chân không, mở đường cho thế hệ II.

Hệ thống máy tính IBM 1401 với đầu đọc thẻ và máy in

1959 · IBM 1401

Máy tính transistor phục vụ kinh doanh

IBM 1401 dùng transistor để tự động hóa tính lương, quản lý kho và lập hóa đơn cho doanh nghiệp.

Máy tính TX-0 đời đầu với bảng điều khiển và thiết bị nhập xuất

TX-0 · MÁY TÍNH TRANSISTOR ĐỜI ĐẦU

Transistor thay thế đèn chân không

TX-0 là một trong những máy tính đời đầu dùng transistor, minh họa cho bước chuyển sang hệ thống nhỏ hơn, ít tỏa nhiệt và tiết kiệm điện hơn.

1960sMẠCH TÍCH HỢP

THẾ HỆ THỨ BA

Mạch tích hợp — nhiều linh kiện trên một chip

Mạch tích hợp đặt nhiều linh kiện lên một chip, giúp máy nhanh, gọn và tin cậy hơn.

Cận cảnh một mạch tích hợp gắn trên bảng mạch

1958–1959 · MẠCH TÍCH HỢP

Một con chip thay cho nhiều linh kiện rời

Jack Kilby và Robert Noyce độc lập phát triển mạch tích hợp đầu tiên, đưa nhiều linh kiện vào một khối nhỏ.

Máy tính lớn IBM System/360 tại Computer History Museum

1964 · IBM SYSTEM/360

Một họ máy tính tương thích

System/360 gồm nhiều cấu hình nhưng dùng chung kiến trúc và phần mềm, tạo nên một họ máy tương thích.

1971 →VI XỬ LÝ · HIỆN ĐẠI

THẾ HỆ THỨ TƯ

Vi xử lý — máy tính cá nhân và thế giới kết nối

Vi xử lý đưa máy tính cá nhân lên bàn làm việc, rồi vào thiết bị di động.

Bố cục vi mạch bên trong bộ xử lý Intel 4004

1971–1981 · VI XỬ LÝ & PC

Từ CPU trên chip tới máy tính cá nhân

Intel 4004 (1971) tích hợp CPU và khoảng 2.300 transistor trên một chip, mở đầu kỷ nguyên vi xử lý.

IBM PC 5150 (1981) thúc đẩy chuẩn máy tính tương thích, đưa PC vào văn phòng, trường học và gia đình.

Máy NeXT được Tim Berners-Lee dùng làm máy chủ Web đầu tiên

1989 → NAY · WEB · DI ĐỘNG · AI

Tính toán mở rộng từ Web đến trí tuệ nhân tạo

Tim Berners-Lee đề xuất Web tại CERN (1989); HTML, URL và HTTP giúp tạo, định vị, trao đổi tài liệu.

iPhone (2007) kết hợp điện thoại, Web và cảm ứng; App Store (2008) mở rộng ứng dụng di động.

ChatGPT ra mắt công khai năm 2022, phổ biến AI tạo sinh dựa trên dữ liệu, GPU và mạng nơ-ron.

Thách thức: kiểm chứng kết quả, bảo vệ dữ liệu và dùng AI có trách nhiệm.

02 — NHỮNG BƯỚC TIẾN CỦA PHẦN MỀM

Từ những dòng lệnh
đến thế giới ứng dụng.

Phần mềm giúp lập trình, vận hành máy tính và chia sẻ thông tin.

PHẦN MỀM · CÁCH CON NGƯỜI RA LỆNH CHO MÁY

Từ câu lệnh
đến công cụ hằng ngày.

Bìa tài liệu hướng dẫn FORTRAN cho máy IBM 704, xuất bản năm 1956

1957 · FORTRAN

Từ mã máy đến ngôn ngữ gần với toán học

FORTRAN cho phép nhà khoa học viết lệnh gần với công thức, thay vì mã máy.

1964–1966 · OS/360

Một hệ điều hành cho cả họ máy

OS/360 hướng tới cả họ máy System/360; quy mô dự án cho thấy phần mềm cần đội ngũ phát triển chuyên biệt.

1989–1991 · WORLD WIDE WEB

Phần mềm kết nối tài liệu trên toàn cầu

Web ra đời tại CERN năm 1989–1990. HTML tạo trang, URL định vị tài liệu, HTTP truyền dữ liệu qua liên kết.

Màn hình máy tính cùng các biểu tượng ứng dụng và phần mềm phổ biến

PHẦN MỀM HIỆN ĐẠI

Từ ngôn ngữ lập trình đến ứng dụng

C, Java và Python giúp viết chương trình ở mức gần với con người. Hệ điều hành tạo môi trường cho ứng dụng; giao diện đồ họa, trình duyệt và phần mềm văn phòng giúp máy tính dễ sử dụng.

03 — CÁC THÀNH PHẦN PHẦN CỨNG

Bên trong máy tính:
các bộ phận phối hợp.

Phần cứng nhận dữ liệu, xử lý, lưu trữ và đưa kết quả đến người dùng.

Mở mô hình tương tác 3D

Nhập dữ liệu

Bàn phím và chuột gửi lệnh vào máy tính.

Xử lý

CPU thực hiện lệnh; bo mạch chủ kết nối các bộ phận.

Ghi nhớ & lưu trữ

RAM giữ dữ liệu đang dùng; ổ đĩa lưu dữ liệu lâu dài.

Xuất kết quả

Màn hình hiển thị thông tin sau khi máy xử lý.

Bộ nguồn cấp điện cho hệ thống; bo mạch chủ giúp các linh kiện trao đổi dữ liệu.

MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC · BA CHIỀU

Bước vào bên trong
một chiếc máy tính.

So sánh ENIAC, IBM PC và máy tính hiện đại qua mô hình 3D.

C:\>_READY
640 KB RAM
PRESS ANY KEY

CHIP80884.77 MHz

IBM PC · 1981

X 00°
Y 00°

Mô hình minh họa, không phải bản phục dựng của một máy cụ thể.

GIÁ TRỊ ĐANG GẠT000 000 000

SƠ ĐỒ · MÁY TÍNH ĐỂ BÀN

Các linh kiện trong một máy tính cá nhân

Sơ đồ đánh số những bộ phận thường gặp trong máy tính để bàn.

1 Màn hình
2 Bo mạch chủ
3 CPU
4 Chân cắm ATA
5 RAM
6 Thẻ mở rộng
7 Bộ nguồn (PSU)
8 Ổ đĩa quang
9 Ổ đĩa cứng
10 Bàn phím
11 Chuột

04 — XEM TƯ LIỆU GỐC & PHIM BẢO TÀNG

Nghe, nhìn và cảm nhận
những cỗ máy đã đổi thế giới.

Phim tư liệu về ENIAC, chip và máy tính cá nhân.

01 / TƯ LIỆU GỐC

PHIM TƯ LIỆU · 1946

ENIAC — chiếc máy tính điện tử đầu tiên

Phim tư liệu ENIAC năm 1946 đã được phục chế.

Computer History Archives Project ↗

02 / COMPUTER HISTORY MUSEUM

BẢO TÀNG · 8 PHÚT

Từ đèn chân không đến vi xử lý

Computer History Museum giới thiệu lịch sử transistor và chip silicon.

Xem video và thông tin tư liệu ↗

03 / MÁY TÍNH CÁ NHÂN

NHÌN LẠI · IBM PC

IBM 5150 và sự phổ biến của PC

Nhìn lại IBM PC và ảnh hưởng của chuẩn máy tính cá nhân.

Bloomberg Television ↗

BỘ SƯU TẬP · ẢNH TƯ LIỆU 3D

Những cỗ máy đã đổi cuộc chơi.

Ba cột mốc: Colossus, Apple II và Cray-1.

Bản phục dựng máy tính Colossus trưng bày tại Bletchley Park — 1943–1944 · GIẢI MÃ**COLOSSUS**Máy tính điện tử lập trình được thời chiến.Ảnh: Farai Gandiya · CC0 ↗

Máy tính Apple II trưng bày tại Musée Bolo — 1977 · MÁY TÍNH GIA ĐÌNHAPPLE IIĐưa máy tính cá nhân đến gần người dùng.Ảnh: Rama / Musée Bolo · CC BY-SA ↗

Siêu máy tính Cray-1 tại Computer Museum of America — 1976 · SIÊU MÁY TÍNHCRAY-1Thiết kế biểu tượng của điện toán hiệu năng cao.Ảnh: Jud McCranie · CC BY-SA ↗

X 0° · Y 0°

05 — ĐIỆN TOÁN KẾT NỐI

Máy tính ở khắp nơi,
kết nối qua mạng.

Đám mây chia sẻ năng lực xử lý; cảm biến đưa máy tính vào các vật dụng.

HẠ TẦNG SỐ · THIẾT BỊ THÔNG MINH

Tài nguyên và thiết bị luôn kết nối

Đám mây chia sẻ tài nguyên; IoT kết nối cảm biến và thiết bị.

MÁY CHỦ · LƯU TRỮ · DỊCH VỤ

Tài nguyên tính toán qua mạng

Đám mây cung cấp máy chủ và ứng dụng theo nhu cầu; cần mạng ổn định, bảo mật dữ liệu.

Bộ điều nhiệt thông minh Nest, một thiết bị kết nối có thể học thói quen sử dụng

CẢM BIẾN · KẾT NỐI

Máy tính hiện diện trong vật dụng

Thiết bị thông minh dùng cảm biến trao đổi dữ liệu; tiện lợi nhưng cần bảo vệ riêng tư.

06 — AI VÀ ĐIỆN TOÁN LƯỢNG TỬ

AI và máy tính
lượng tử.

AI học từ dữ liệu; máy tính lượng tử xử lý bằng qubit. Mỗi công nghệ phù hợp với nhóm bài toán riêng.

MÔ HÌNH HỌC MÁY · QUBIT

AI và máy tính lượng tử

AI học từ dữ liệu; điện toán lượng tử dùng trạng thái qubit.

NHẬN DẠNG · TẠO SINH

Máy tính học từ dữ liệu

Học máy nhận dạng tiếng nói, hình ảnh, dự báo hoặc tạo nội dung; kết quả cần được kiểm chứng.

Ảnh hiển vi tô màu mạch siêu dẫn nghiên cứu tại NIST, gồm qubit, đường truyền lượng tử và công tắc điều khiển

BIT · QUBIT · CỔNG LƯỢNG TỬ

Qubit khác bit như thế nào?

Bit là 0 hoặc 1; qubit có thể chồng chập và vướng víu. Khi đo, qubit cho kết quả 0 hoặc 1.

Thuật toán dùng giao thoa để tăng khả năng thu được kết quả mong muốn.

PHẦN CỨNG · ỨNG DỤNG · GIỚI HẠN

Một máy tính lượng tử vận hành ra sao?

IBM Q System One làm lạnh chip siêu dẫn, điều khiển qubit bằng vi sóng. Qubit dễ nhiễu nên cần giảm lỗi.

Máy lượng tử được nghiên cứu cho mô phỏng và tối ưu hóa; hiện chỉ hỗ trợ một số bài toán chuyên biệt.

07 — HIỆU QUẢ NĂNG LƯỢNG

Năng lực tính toán
trên mỗi watt.

Nhu cầu tăng khiến chip, máy chủ và hệ thống làm mát cần tiết kiệm điện hơn.

CHIP · MÁY CHỦ · LÀM MÁT

Tính toán nhiều hơn, dùng điện hiệu quả hơn

Hiệu quả năng lượng là yêu cầu quan trọng của điện toán hiện đại.

CHIP · LÀM MÁT · ĐIỆN NĂNG

Nhiều năng lực hơn trên mỗi watt

Chip tiết kiệm điện và làm mát tốt giúp giảm điện năng cho mỗi phép tính.

Triển lãm về pin và năng lượng sạch cho các tòa nhà

VÒNG ĐỜI PHẦN CỨNG

Dùng lâu hơn, giảm rác thải điện tử

Tiết kiệm năng lượng đi cùng việc sửa chữa, tái sử dụng và kéo dài tuổi thọ thiết bị. Linh kiện điện tử hết vòng đời cần được thu gom, xử lý đúng cách.

Máy tính sẽ xử lý dữ liệu ở đâu?

Con người và AI sẽ cộng tác ra sao?

Đổi mới công nghệ cần đi cùng trách nhiệm nào?

Đổi mới hôm nay tạo nên cột mốc ngày mai.

ĐỌC THÊM & KIỂM CHỨNGNguồn tư liệu và hình ảnh＋

LỊCH SỬ & CÔNG NGHỆ

ẢNH MINH HỌA & GIẤY PHÉP

Máy sai phân — Allan J. Cronin, CC BY-SA 3.0 ↗ Lập trình ENIAC — Wikimedia Commons, Public Domain Mark ↗ Bàn tính — Don DeBold, CC BY 2.0 ↗ Manchester Baby — Geni, CC BY-SA 4.0 ↗ Transistor đầu tiên — Windell Oskay, CC BY 2.0 ↗ IBM 1401 — U.S. Ballistic Research Laboratories, Public Domain ↗ Mạch tích hợp — Jon Sullivan, Public Domain ↗ IBM System/360 — Erik Pitti, CC BY 2.0 ↗ Máy chủ Web đầu tiên — Coolcaesar, CC BY-SA 3.0 ↗ iPhone thế hệ đầu — Carl Berkeley, CC BY-SA 2.0 ↗ Intel 4004 — Wolfgang Stief, CC0 ↗ IBM PC 5150 — Boffy b, CC BY-SA / GFDL ↗ Colossus tại Bletchley Park — Farai Gandiya, CC0 ↗ Apple II tại Musée Bolo — Rama / Musée Bolo, CC BY-SA 2.0 FR ↗ Cray-1 — Jud McCranie, CC BY-SA 4.0 ↗ Sổ tay FORTRAN cho IBM 704 — Wikimedia Commons, phạm vi công cộng ↗ IBM System/360 tại USDA — ảnh USDA/NARA, CC BY 2.0 ↗ CIMON, trợ lý AI trên Trạm Vũ trụ — NASA, public domain ↗ Vi mạch siêu dẫn nghiên cứu máy tính lượng tử — M. S. Allman/NIST ↗ Giá máy chủ trung tâm dữ liệu — Carl Lender, CC BY 2.0 ↗ IBM Quantum System One — IBM Research, CC BY 2.0 ↗ Bộ điều nhiệt Nest — Raysonho, CC0 ↗ Máy chủ làm mát bằng chất lỏng tại NREL — Bộ Năng lượng Hoa Kỳ, public domain ↗ Ảnh nền mạch điện tử — Vishnu Mohanan / Unsplash License ↗ Phim ENIAC phục chế — Computer History Archives Project ↗ The Silicon Engine — Computer History Museum ↗ IBM 5150 — Bloomberg Television ↗

Thông tin ghi công và giấy phép ảnh được tổng hợp tại đây. Các nguồn lịch sử bổ sung được liệt kê ở cột bên trái. Một số hình ảnh bổ sung được trích từ tài liệu báo cáo của nhóm.